Það er ótrúlegu hugrekki nokkurra brotaþola að þakka að upp komst um meinta glæpi gegn drengjum í Bakkakoti. Mennirnir sögðu sögu sína í fréttaskýringaþættinum Kveik á RUV. Hjónin í Bakkakoti, Þóra Elísabet Bernódusdóttir og Jón Ársælsson, tóku börn í fóstur gegn greiðslu. Samkvæmt umfjöllun Kveiks beitti Þóra drengi ofbeldi að því er virðist í tæpa þrjá áratugi, frá 1975 – 2002. Eftirlit barnarverndayfirvalda var ábótavant svo vægt sé til orða tekið.

Jóhann Bjarni Kolbeinsson, fréttamaður Kveiks: „Hvernig myndir þú lýsa Þóru, hverskonar manneskja er hún?“

Sigvarður Hans Ísleifsson, viðmælandi: „Djöfull í mannsmynd.“

Svavar Þór Georgsson, viðmælandi: „Hún var algjört skaðræði þessi kona. Eftir að hún byrjaði að drekka á kvöldin var ljóst að eitthvað átti eftir að gerast. Við vorum alltaf óttaslegnir. Þegar við fórum að sofa vorum við hræddir um að vakna með kellinguna ofan á okkur, við vissum aldrei hvað átti eftir að gerast.“

Meintur gerandi málsins, Þóra Elísabet heitin, var á lífi þegar fréttamenn Kveiks leituðu til hennar eftir viðbrögðum við ásökunum sem komu fram í þáttunum. Hún vildi ekki gefa færi á viðtali eða svara spurningum um frásagnir drengjana sem voru vistaðir á fósturheimilinu. Nú er hún látin. Það er átakanlegt í sjálfu sér að þurfa að nota orðið „meintur“ gerandi  vegna þess að í því felst ákveðið virðingaleysi við brotaþola. Orðið er hjúpað efasemdum. Það er eins og þeim sé fullkomlega ekki trúað nema að hluta. Það er vitaskuld réttur hverrar manneskju að teljast saklaus uns sekt hennar er sönnuð fyrir dómi. En það eru mennirnir sem voru vistaðir í Bakkakoti sem börn og unglingar sem sitja uppi með skömmina. Þeir sitja í rauninni af sér refsinguna sem ofbeldismanneskjan hefði með réttu átt að fá fyrir meinta glæpi sína.

Það sem gerir líðan mannanna sem sögðu frá sinni vítisvist sinni í Bakkakoti trúlega enn verri er þögnin sem er lögst yfir þetta ofbeldismál eins og svört þoka. Um leið og það er horfið úr fréttum er eins og þetta hafi jafnvel aldrei gerst.

Það er margt sameiginlegt með ofbeldinu í Bakkakoti og afbrotum Skeggja Ásbjarnarsonar kennara gegn drengjum í Laugarnesskóla á árunum 1942-1979.              Sjúkt fólk gerir sjúka hluti.  Í báðum tilvikum er augljóslega um veika einstaklinga að ræða sem beita drengi andlegu, líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi. Þessir meintu gerendur fengu að beita börn ofbeldi áratugum saman. Félagsmálayfirvöld, skólakerfi, stjórnsýsla eða vinir veittu þeim nauðsynlegt skjól. Óhæfuverk þessa fólks eru ekki bara þeirra mál. Erum við sem einstaklingar, fjölskyldumeðlimir, nágrannar, kennarar, starfsfólk barnaverndarnefnda eða ráðuneyta, ekki að gera rangt með því að gera ekki neitt?

Hljóðin í nóttinni

Það var Björg Guðrún Gísladóttir sem rauf þögnina og þöggunina sem ríkti um ofbeldisverk Skeggja með bókinni Hljóðin í nóttinni árið 2014. Hún hafði hugrekki til að segja frá því sem Skeggi hafði gert við strákana í Laugarnesskólanum. Mér er minnisstætt þegar ég hringdi í hana fyrir fáeinum árum til að spyrja hvernig rannsóknin á þessu hryllilega máli gengi.

„Hvaða rannsókn?“ spurði Björg Guðrún, steinhissa á þessari spurningu. Það hafði alls engin rannsókn farið fram. Þannig kviknaði áhugi minni á því sem hafði gengið á í gamla barnarskólanum mínum. Rannsóknin og umfjöllun í útvarps og sjónvarpsþáttum sem ég gerði fyrir RUV  ásamt Sólveigu Ólafsdóttur leiddi í ljós samfelld brot Skeggja gegn drengjum í um fjóra áratugi. Það var öllum mjög brugðið, skiljanlega. Svo tók þögnin aftur við, sú sama þögn sem hafði ríkt áður en Björg Guðrún sagði frá þessu. í Bakkakotsmálinu hafa drengirnir sem þar voru vistaðir rofið þögnina. Í því máli á nú að setja á laggirnar rannsóknarnefnd á vegum ríkisins sem skoðar það sem gerðist á bænum og stöðu fósturbarna á Íslandi í dag. En það þarf í sjálfu sér ekki að  finna gögn til að staðfesta sögur drengjanna í Bakkakoti. Það liggur alveg skýrt fyrir hvað gerðist líkt og í Laugarnesskólanum.

Það sem liggur ekki í augum uppi er svarið við þessari spurningu: Getur kerfið sem bjó til þetta kerfi lagað þetta kerfi?

 Þögnin er eins og rauður þráður í gegnum afbrotaferil Skeggja Ásbjarnarsonar. Það var stórfurðulegt hvað ættingjar hans, samkennarar og starfsfólk skólans mundu lítið þegar ég spurði um hegðun hans. Það kannaðist ekki við neitt af því sem hafði gerst, tóku ekki eftir neinu óeðlegu í hegðun hans á sínum tíma. „Ég sá aldrei neitt grunsamlegt. Ég varð ekki var við nokkurn skapaðan hlut“ var svarið sem ég heyrði aftur og aftur. Mér er minnisstætt samtal við ættingja Skeggja sem vildi ekki fyrir nokkurn mun koma fram í viðtali: „Ég var aldrei vör við neitt óeðlilegt hjá Skeggja frænda. Hann var alltaf svo almennilegur og gaf okkur góðar jólagjafir. Ég man sérstaklega eftir því hvað hann hugsaði vel um rósirnar í garðinum sínum.“

Það þarf hugrekki til að segja frá glæpum. Það sýndi Björg Guðrún Gísladóttir þegar hún rauf þögnina um Skeggja Ásbjarnarsson. Umfjöllun Kveiks um ofbeldið í Bakkakoti fékk mjög á hana.

„Hvernig varð þér við Björg Guðrún þegar þú sást umfjöllun Kveiks um drengina í Bakkakoti í febrúar?“

Björg Guðrún: „Mér var mjög brugðið. Þetta kveikti mikla sorg í mér sem breyttist svo í reiði. Það komu upp sterkar og stórar tilfinningar inni í mér eftir umfjöllunina í Kveik. Ég hugsaði til Skeggja málsins og þess óréttlætis sem drengirnir sem hann braut á urðu fyrir. Um leið þá dáðist ég að þessum mönnum sem voru vistaðir í Bakkakoti, þessu hugrekki, að koma fram og segja frá því sem gerðist þarna, og einlægni þeirra.“

„Þessi reiði kemur þá mögulega upp í þér af því að það fylgir þessu Baggakotsmáli sama þöggun og þögn og  í Skeggja málinu?“

Björg Guðrún: „Já, algjörlega. Hvenær ætlar samfélagið að taka á þessum málaflokki? Þetta snýst um vald sem hlutaðeigandi stofnanirnar ríkis og sveitarfélaga hafa og þær eiga að beita sér í svona málum. Þetta snýst um einstaklinga sem eru á jaðrinum í rauninni, börn sem hafa verið jaðarsett á einhvern hátt vegna veikinda foreldra. Það kemur fram í þáttunum að það var haft samband við yfirvöld en ekkert gert.“

„Það sem kemur líka upp í umfjöllun Kveiks er þetta króníska minnisleysi sem ég varð mikið var við í viðtölum í Skeggjamálinu. Það mundi enginn neitt og það hafði aldrei neinn heyrt neitt. Hvernig stendur á þessu skeytingaleysi fólks sem er í návígi við svona ofbeldi eins og í Laugarnesskólanum og í Bakkakoti?“

Björg Guðrún: „Fólk hefur mögulega bara leitt þetta framhjá sér. Þetta eru ljót mál, það fer illa í okkur öll. Ég trúi því að flestar manneskjur hafi samkennd með börnum í erfiðri stöðu…“

„En þetta er alls ekki vont fyrir okkur sem lentum ekki í þessu. Þetta er fyrst og fremst ómæld þjáning fyrir brotaþolana að rifja þetta upp, ekki satt?“

Björg Guðrún: „Algerlega, það er auðvitað aðalatriðið. Staðreynd málsins er að fólk horfir í aðra átt, lætur sem það taki ekki eftir neinu. Það er mjög algengt í kringum þessi mál. Fólk á svo erfitt með að horfast í augu við það að það eru til fullorðnir einstaklingar sem fara illa með börn. En börnin verða einhvern tímann fullorðin og þá segja þau frá eins og gerðist í þessu hræðilega máli í Bakkakoti.“

„Sem betur fer.“

Björg Guðrún: „Já, sem betur fer! Og hvað þá, þurfum við ekki að læra eitthvað af þessu? Hvenær ætlum við að læra eitthvað af þessu? Ég skrifaði bókina Hljóðin í nóttinni til að gefa þessum drengjum í Laugarnesskólanum rödd, og öllum þessum börnum á Íslandi sem er komið illa fram við, gefa þeim rödd.“

Kerfið? Hvað er það?

Sigurður Ívar Sölvason, viðmælandi Kveiks. „Það er einhver sem ber ábyrgð á því hvað var gert við okkur þarna. Einhver sem hefur komist upp með það. Stofnanir og starfsmenn ríkisins áttu að vernda okkur en gerðu það ekki.“

Það sem þarf að rannsaka er ekki hið svokallaða „kerfi“ sem margir tala um, því hvað er það eiginlega? Kerfið í máli Bakkakotsdrengjanna er ekki einhver óræð stærð í alheiminum. Starfsfólki barnaverndanefndar á Hellu, í Reykjavík og Kópavogi, bar að passa upp velferð drengjanna, sem voru vistaðir í Bakkakoti. Hvernig stóð á því að veik manneskja eins og Þóra Elísabet og Jón maður hennar fengu endalausa samninga og greiðslur frá ríki og sveitarfélögum fyrir að vista börn? Hvers vegna var ekki hlustað á kvartanir drengjanna og ættingja þeirra, og tekið mark á þeim?

Brotaþolarnir sem dvöldu í Bakkakoti hafa sjálfir beðið um óháða og óhlutdræga nefnd sem rannsaki starfsemi Bakkakots og annara vistheimila, ,,…og að hve miklu leyti, vistbörn hafi orðið fyrir tjóni sökum illrar meðferðar eða ofbeldis.“ Þeim er mikið í mun að sagan endurtaki sig ekki. En því miður er hætta á því að það verði raunin. Þögnin er lögst yfir og með öllu óljóst hvað kemur út úr starfi rannsóknarnefndarinnar eða hvenær þeirri vinnu verður lokið.

Getur kerfið sem bjó til þetta kerfi lagað þetta svokallaða kerfi, sem á að tryggja að veikt fólk fái ekki forsjá eða umsjón með börnum?

Við eigum nóg eftir í fallbyssunum

„Ég hef enga trú á því að það komi eitthvað útúr þessari nefnd,“ segir Svavar Þór Georgsson sem var í Bakkakoti frá 1999 til 2002 þegar ég talaði við hann fyrir fáeinum dögum.

„Meðan stjórnvöld eru með puttana í þessu þá hef ég ekki mikla trú á þessu. Það er búið að setja peninga í sálfræðiaðstoð og áfallahjálp fyrir okkur, sem er vel þegið, en er bara eins og dropi í hafið.“

„Hvað þarf þá að gerast næst  Svavar? Nú er meintur gerandi Þóra Elísabet látin. Skiptir það einhverju máli? Finnst þér eins og málið sé að fjara út?“

„Nei, það breytir engu þótt Þóra sé látin. Þetta mál er ekkert að sofna og mér finnst alls ekki að það sé að fjara út eða verið sé að stinga því undir stól. Á fundinum með Kristrúnu forsætisráðherra 5. febrúar þá sagði ég við þau sem voru þar: „Það er fullt af fólki sem væri til í að sitja við fundaborðið í Stjórnarráðinu hér í dag og segja sína sögu. En það eru bara svo margir dánir sem voru vistaðir í Bakkakoti.“

„Þannig að það er engin uppgjöf í ykkur þrátt fyrir að Bakkakotsmálið sé ekki lengur í daglegum fréttum?“

„Nei, alls ekki. Við erum alls ekki að gefast upp. Við eigum nóg eftir í fallbyssunum.“

„Ég gerði rangt“

Ég talaði við gamlan kennara í Laugarnesskólanum fyrir fjórum árum sem var vitni að því sem Skeggi var að gera drengjunum í skólanum. Þetta var árið 1962. Hann vildi alls ekki koma í viðtal en ég fékk leyfi til að hafa söguna sem hann hafði að segja nafnlausa. Hann var eini viðmælandinn sem ég talaði við úr starfsliði skólans sem lét sig brotaþolana varða, sem hreinlega spurði um hvaða áhrif ofbeldi Skeggja hefði haft á drengina sem urðu fyrir því. 

Þorsteinn J. „Hvað gerðist í Laugarnesskólanum 1962?“

Kennari við Laugarnesskólann: „Þetta var þannig að ég var að taka til eftir kennslu seinnipartinn og ílengdist eitthvað við verkið. Það var komið myrkur þegar ég tók saman og gekk fram á gang á annarri hæð Laugarnesskólans. Þá sá ég að það var ennþá ljós sem kom undan hurðinni á kennslustofunni hjá Skeggja. Ég gekk að, bankaði og opnaði dyrnar. Þá sá ég að Skeggi var í stofunni með fjóra eða fimm drengi í kringum sig. Honum brá og hann varð strax mjög æstur og spurði reiðilega af hverju ég væri að trufla hann við kennslu. Ég baðst afsökunar og ég man að ég var að horfa í augunum á drengjunum um leið og ég lokaði hurðinni. Ég gleymi aldrei óttanum í andlitum þeirra, hvað mér sýndist þeir vera skelfingu lostnir.“

Þorsteinn J. „Hvað gerðir þú í þessu?“

Kennari við Laugarnesskólann: „Mér leið ákaflega illa yfir þessu. Ég ákvað loks að tala við einn af heldri kennurum skólans og ræða þetta við hann. Þegar ég hafði farið yfir söguna með honum sagðist hann vilja ráða mér heilt: „Þú ert ungur kennari, vinur, og ert að koma undir þig fótunum með konu og börn. Vilt þú hætta á það að missa starf þitt sem kennari hér við Laugarnesskólann? Ég er ansi hræddur um að skólastjórinn taki meira mark á Skeggja en þér.“

Þorsteinn J. „Hvað gerðir þú?“

Kennari við Laugarnesskólann: „Ég ákvað að segja ekki frá þessu. Ég þagði bara um þetta og hef séð eftir því alla mína ævi.“

Þorsteinn J. „Hvers vegna hefur þú séð eftir því, þú braust ekkert af þér, gerðir ekkert rangt í sjálfu sér?

„Jú, ég gerði rangt. Ég hefði átt að hringja á lögregluna og láta vita af þessu. Ég hefði átt að koma þessum drengjum til hjálpar. En ég gerði það ekki og þeirri skömm hef ég þurft að lifa með alla mína ævi.“

Leiði Skeggja Ásbjarnarsonar í Fossvogskirkjugarði. „Hvíl í guðs friði.“ Ljósmynd: ÞJ 2022