Ef flett er upp orðinu einokun í íslenskri orðabók liggur svarið eiginlega í augum uppi,  að einoka. Í næstu línu fyrir neðan er miklu betra orð,  einokrun.

Það þýðir: Okurstarf til eigin hagsbóta.

Er þetta ekki sæmilega skýr lýsing á húsnæðislánamarkaðnum á Íslandi? Okkar eigin einokunarverslun, fákeppni, hátt verð, verðbólgnir vextir til hagsbóta fyrir fáa, og einokrun.

Flestir eru reyndar orðnir hundleiðir á einokunarverslunni með húsnæðislán. Fólk nenna varla að tala um þetta. Það er vel skiljanlegt. Það er mikilvægt að tala um verðtrygginguna og vexti án þess að kenna neinum sérstökum um. Gylfi Magnússon prófessor sagði í viðtal við TV1 í janúar 2026 að Íslendingar hefðu átt í erfiðleikum með stjórn efnahagsmála síðan íslenska krónan kom í heiminn snemma á 20.öld.  Þetta setur málið í rétt samhengi. Þetta er ekki ríkisstjórnum eða stjórnmálamönnum að kenna, Val, KR, Gróttu eða Gídonfélaginu, ekki heldur Seðlabankanum Utd sem var stofnaður 1961. Það skiptir ekki máli hver stjórnar íslensku efnahagsmálunum, almenningur tapar alltaf 14-2 þegar kemur að húsnæðislánum og lánakjörum. Þótt fasteignir hækki í verði um leið og verðtryggðu lánin þarf sá sem skuldar að búa einhverstaðar ekki satt? Þegar eignin er svo seld á efsta degi fylgir með eilíft og spikfeitt verðtryggt húsnæðislán.

Hver er lausnin?

No quiero mudarme a España

Það var fín umfjöllun á visi.is 3.febrúar í þætti um fjölskyldu sem hafði flutt til Crevillent á Spáni árið 2022. „Þetta er bara fjárhagslegt ofbeldi, sagði Valdís Hrönn Berg Ingudóttir í viðtal við Lóu Pind Aldísardóttur í þættinum. Þetta er kallað að segja hlutina skýrt. Afborgunin af húsnæðisláninu þeirra á Íslandi fór úr rúmum 200.000 krónum á mánuði upp í  550.000 þúsund. Af þeirri upphæð fóru 10.000 krónur í að borga niður höfuðstólinn. Svo fjölskyldan seldi eignina og flutti til Spánar.

En ég vil alls ekki flytja til Spánar. Crevillent skammt frá Alicante er ekki heimsborg frekar en Reykjavík. Höfuðborgar Íslands er þó að minnsta kosti getið í bókinni Places that are falling of the map, sem „rock ‘n’ roll ghost town.“  Reykjavík, rokkaður smábær á heimsendabrúninni. En hér er mitt land. Hér á ég heima og fyrst við höfum lifað af allar lægðirnar og eldgosin þá hljótum við að geta byggt varnargarða gegn verðtryggingunni.

Hér er stutt skilgreining á þessu:

Vandamálið er ekki að venjulegt fólk vilji ekki borga af húsnæðislánunum sínum.

Vandamálið er að venjulegt fólk borgar lánin sín þrefalt eða fjórfalt til baka.

Þess vegna er löngu tímabært að hætta að hugsa um stjórnkerfið sjálft, stjórnmálamenn og stjórnsýsluna, því það er augljóst að ríkisvaldið ræður ekki við vandamálið. Það liggur í augum uppi hvers vegna: Það er hagur þeirra sem eiga peninga að hafa þetta svona.

Pétur Gunnarsson skáld orðaði þetta vel í skáldsögunni Punktur punktur komma strik árið 1976. „Þótt mennirnir séu allir á sama báti, þykjast sumir eiga árarnar og neiti að lána þær nema þeir fái aflann.“

Svo heldur þessi þræta endalaust áfram á þessum yndislegu vordögum í febrúar 2026. Seðlabankinn sendi frá sér skýringar á hárri verðbólgu 4.febrúar.

„Verðbólga hefur reynst þrálát og undirliggjandi innlendur verðbólguþrýstingur verið töluverður undanfarin misseri. Gert er ráð fyrir að ársverðbólga verði 5% á fyrsta ársfjórðungi en að hún taki að hjaðna á ný og verði 4,2% á öðrum fjórðungi ársins sem er 0,8 prósentum meira en spáð var í nóvember. Skýrist frávikið fyrst og fremst af lakari upphafsstöðu vegna mikilla verðhækkana undanfarið og meiri áhrifum af hækkun opinberra gjalda og þjónustu um áramótin en þá var búist við.“

Þetta er kunnuglegt og eitthvað krúttlegt við hvað þessi óstöðugleiki kemur okkur alltaf á óvart.

Vísir, febrúar 2026. „Kjarnafjölskylda úr Hafnarfirði, ung hjón með 2 börn, ákváðu þann 26. ágúst 2022 að flytja til Spánar.“

Almanak Hins íslenska þjóðvinafélags, janúar 2009: „Nauðsynlegt er að bankarnir bjóði okkur Íslendingum sambærileg lán og bjóðast erlendis, þar sem engin verðtrygging þekkist.“

Ríkisútvarpið, febrúar 2026: „Aðspurð hvort afnám verðtryggingar leiði ekki til þess að enn erfiðara verði fyrir ákveðna hópa að koma þaki yfir höfuðið og standa skil á afborgunum segir Kristrún afnám verðtryggingar nauðsynlegt skref.“

„Við verðum bara einhvern veginn að rjúfa þennan vítahring“  

Það er stórkostleg veisla að fletta gömlum íslenskum dagblöðum. Ef leitað er eftir verðtryggingu kemur allskonar í ljós: Auglýsingar, fréttir, aðsendar greinar, og ýmsar hugleiðingar um þetta margþvælda málefni. Það er búið að skrifa og tala um verðtryggingu og háa vexti í hartnær 50 ár. Flestir þessara fjölmiðla eru horfnir af sjónarsviðinu. Fyrirtækin sem auglýstu samhliða greinunum löngu hætt rekstri. Stjórnmálaflokkarnir sem auglýstu í Almanaki Hins íslenska þjóðvinafélags eru farnir veg allrar veraldar eða varaformenn þeirra búnir að stofna nýja stjórnmálahreyfingu. En verðtrygging og háir vextir lifa góðu lífi.

2.febrúar 2026 sagði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra, í viðtali við Ríkisútvarpið:

„…að tekin verði fyrstu skref í áttina að því að afnema verðtryggingu hér á landi um næstu áramót. Nauðsynlegt sé að rjúfa þann vítahring sem hún hafi skapað þar sem hún viðhaldi hærri stýrivöxtum en nauðsynlegt sé.“

Fyrirsögnin á viðalinu, „Við verðum bara einhvern veginn að rjúfa þennan vítahring“ hjálpar ekki málstaðnum mikið. Það hljómar ekki traustvekjandi að segja „bara einhvern veginn…“ en það er hvorki betra eða verra en annað í umræðunni um verðtryggingu og vexti. 

Hæstbestu vextir í heimi

Kristján Ingi Gunnarsson tók upp hjá sjálfum sér að skrifa um háa vexti af húsnæðislánum, hagnað íslensku bankana og verðtryggingu á Facebook.

Það fékk mikla athygli en ekkert breytist. „Þetta er ekki svona neins staðar í heiminum, nema á Íslandi. Það er vandamálið“ sagði Kristján í viðtali við TV1 í janúar 2026.

Það er heldur ekki mikil von til þess að kerfi, stjórnmál og stjórnsýsla sem bjó til þetta vandamál, hafi nokkra burði til að leysa það.

Páll Pálsson fasteignasali hefur oftsinnis orðað spennandi hugmynd í viðtölum í fjölmiðlum síðustu ár. Hún felur í sér að skipuð yrði nefnd með innlendum og erlendum sérfræðingum. Þeirra hlutverk yrði að móta húsnæðislánakerfið á Íslandi upp á nýtt. „Það er engin nefnd starfandi á Íslandi um húsnæðislánamarkaðinn og verkefnið væri að tryggja lántökum sanngjarna og viðráðalega vexti til lengri tíma, eins og þekkist í löndunum í kringum okkur“ sagði Páll við TV1 í febrúar 2026. „Það eru held ég 4000 – 5000 nefndir á Íslandi og kannski ekki mikill áhugi á bæta fleirum við en þessa nefnd hreinlega vantar á Íslandi.“ 

Þessi hugmynd rímar svo vel við Íslandssöguna. Það er ekki fyrr komið samkomulag aðila vinnumarkaðarins, um stöðugleika, kaup og kjör, að þá rennur allt strax út í sandinn. Það nægir því til sönnunar að slá upp forsíðu Alþýðublaðsins frá því í júní 1964 þar sem allt í kjarasamningum var klappað og klárt. Fyrirsögnin var alvöru: „Samkomulag“

Alþýðublaðið, júní 1964: „Samkomulag náðist á öðrum tímanum í nótt milli ríkisstjórnarinnar, Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands um leiðir til að stöðva verðbólgu og ráðstafanir til kjarabóta fyrir verkafólk.

Í forsíðufréttinni kemur orðið verðtrygging tvisvar sinnum fyrir en hún varð samt ekki til sem raunveruleiki fyrr en 1979. Þannig að við höfum heyrt þetta allt saman áður. 

Þess vegna er spurningin varðandi elsku verðtrygginguna ennþá þessi:

Hver er lausnin á þessari einokrun?

Heimildir:

Peningamál Seðlabankans. 2026 /1

Pétur Gunnarsson, Punktur punktur komma strik. 1976.

tímarit.is

Vísindavefurinn. Hvað var danska einokunarverslunin og hvað stóð hún lengi yfir? Svar Jóns Gunnars Þorsteinssonar við fyrirspurn 5.9.2024.

visir.is 3.febrúar 2026

ruv.is 2.febrúar 2026